Παπαϊωάννου Άγγελος

Η Αξία και ο Τρόπος Απόκτησης Ποιοτικής Γνώσης

ΑΓΓΕΛΟΥ Θ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

Ομότιμου Καθηγητή ΕΜΠ

Κάθε χρόνο πολλοί νέοι άνθρωποι ξεκινούν τις πανεπιστημιακές σπουδές τους, μέσα από διαφορετικές διαδικασίες εισαγωγής και από ποικίλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Με την είσοδό τους στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, τους δίνεται μια μοναδική ευκαιρία: να αποκτήσουν επιστημονική γνώση. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν θα αποκτήσουν γνώση, αλλά τι είδους γνώση θα αποκτήσουν τελικά: απλή, πληροφοριακή γνώση ή γνώση υψηλής ποιότητας, η οποία μπορεί να μετασχηματίσει τον τρόπο σκέψης τους και να αποτελέσει εφαλτήριο προόδου για όλη τους τη ζωή.

Στη συνέχεια παρουσιάζεται μια ενδεδειγμένη πρακτική διαδικασία που πρέπει να ακολουθείται για την απόκτηση ποιοτικής γνώσης. Η πρόταση αυτή βασίζεται σε πολυετή διδακτική εμπειρία, συστηματική επικοινωνία με φοιτητές και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων διαφορετικών μαθησιακών προσεγγίσεων. Αποτελεί επίσης τη δομική αρχή πάνω στην οποία έχουν στηριχθεί και γράφονται πολλά πανεπιστημιακά συγγράμματα.

Να σημειωθεί ότι η προτεινόμενη διαδικασία δεν αφορά μόνο προπτυχιακούς φοιτητές, αλλά κάθε διδασκόμενο ανεξάρτητα από τη βαθμίδα εκπαίδευσης και τον μαθησιακό και επαγγελματικό προσανατολισμό. Σε ανωτέρου επιπέδου σπουδές, ο φοιτητής καλείται, στο πλαίσιο μιας ερευνητικής στόχευσης, να θέτει ερωτήματα προς απάντηση και να επιδιώκει την κατανόησή τους, βασιζόμενος κυρίως στην ποιότητα της επιστημονικής γνώσης που απέκτησε κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών του σπουδών.

Η παρουσίαση ακολουθεί τη μορφή διαλόγου μεταξύ φοιτητή και καθηγητή, με στόχο να αναδειχθούν τα βασικά σημεία της διαδικασίας με σαφή και λειτουργικό τρόπο:

Κύριε Καθηγητά, ποιος θεωρείτε ότι πρέπει να είναι ο βασικός στόχος κάθε φοιτητή κατά τη διάρκεια των σπουδών του;

«Ο πρωταρχικός στόχος των φοιτητών οφείλει να είναι η απόκτηση ποιοτικής γνώσης. Η γνώση δεν είναι απλώς συσσώρευση πληροφοριών, είναι ένα οργανωμένο υπόβαθρο που επιτρέπει στον νου να λειτουργεί με ακρίβεια, λογική, ευελιξία και δημιουργικότητα. Μια σωστά διαρθρωμένη και ουσιαστική γνώση δεν είναι μόνο απαραίτητη για την επιτυχία στα μαθήματα, αποτελεί και το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα αναπτυχθούν οι δεξιότητες που θα στηρίξουν τη μετέπειτα επαγγελματική και προσωπική πορεία του φοιτητή».

Μπορείτε να μας περιγράψετε τη διαδικασία απόκτησης ποιοτικής γνώσης, όπως εσείς προτείνετε να ακολουθείται;

«Η διαδικασία αυτή δεν αφορά την ποσότητα της πληροφορίας, αλλά την ποιότητα της αποκτώμενης γνώσης. Η πιο αποτελεσματική και αποδεδειγμένα λειτουργική προσέγγιση δομείται σε τρεις αλληλένδετες φάσεις:

1^η. Συμμετοχή στις παραδόσεις των μαθημάτων.

2^η. Μελέτη των αντίστοιχων βιβλίων.

3^η. Εφαρμογή της γνώσης μέσω επίλυσης προβλημάτων.

Κάθε φάση έχει τον δικό της φορέα και αποδέκτη γνώσης, και όλες μαζί συγκροτούν ένα ενιαίο σύστημα που οδηγεί σε πλήρη και ουσιαστική αφομοίωση της επιστημονικής ύλης».

Ας ξεκινήσουμε με την 1^η Φάση, τη συμμετοχή στις παραδόσεις. Τι σημασία έχει αυτή για τον φοιτητή;

«Στις παραδόσεις ο καθηγητής είναι ο φορέας της γνώσης και οι φοιτητές οι αποδέκτες. Η διδασκαλία του μαθήματος διαμορφώνεται σε δύο επίπεδα:

Το θεωρητικό επίπεδο, που αφορά την ποιότητα της διδασκαλίας και
το πραγματικό επίπεδο, που διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση με το ακροατήριο»

Τι ορίζει το θεωρητικό επίπεδο διδασκαλίας;

«Καθορίζεται από τρεις κυρίως παράγοντες:

Το βάθος και την έκταση της επιστημονικής γνώσης του καθηγητή,
την προετοιμασία και την ακριβή οργάνωση της ύλης του μαθήματος και
την προτεραιότητα που δίνει ο καθηγητής στη διδασκαλία ως εκπαιδευτική διαδικασία».

Και το πραγματικό επίπεδο διδασκαλίας;

Εδώ ο ρόλος του φοιτητή είναι καθοριστικός. Το ίδιο μάθημα, με την ίδια ποιότητα διδασκαλίας, μπορεί να αποδώσει τελείως διαφορετικά αποτελέσματα ανάλογα με το ακροατήριο, καθώς το επίπεδο προετοιμασίας, η συγκέντρωση και η συμμετοχή των φοιτητών διαφέρουν».

Από την πλευρά του φοιτητή, ποιοι είναι οι παράγοντες που καθορίζουν την αποκτώμενη γνώση;

«Σημαντικό ρόλο παίζουν:

Το επίπεδο των προαπαιτούμενων γνώσεων,
η προσοχή και η ενεργή συμμετοχή στη διδασκαλία και
η αποφυγή της υπερβολικής εξάρτησης από σημειώσεις.

Πολλοί φοιτητές αρκούνται μόνο σε πρόχειρες σημειώσεις. Ακόμη κι αν έτσι καταφέρουν να περάσουν τα μαθήματα, η πραγματική μαθησιακή τους ωφέλεια είναι περιορισμένη».

Υπάρχει και το θέμα της συγκρότησης της γνώσης. Τι δείχνουν οι μελέτες;

«Οι σχετικές μελέτες δείχνουν ότι το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεων που αποκτώνται στην παράδοση χάνεται μέσα σε λίγες ημέρες, αν ο φοιτητής δεν μελετήσει τη διδαχθείσα ύλη του μαθήματος εντός των επόμενων 36 ωρών. Η άμεση επανάληψη σταθεροποιεί τις νέες πληροφορίες και συμβάλει στην ουσιαστική αφομοίωσή τους».

Ας περάσουμε στη 2^η Φάση: τη μελέτη των βιβλίων. Πώς συμβάλει αυτή;

«Σε αυτή τη φάση ο φορέας γνώσης είναι το βιβλίο και αποδέκτης ο φοιτητής. Το βιβλίο παρέχει ολοκληρωμένη γνώση, αλλά το αποτέλεσμα εξαρτάται από τον τρόπο μελέτης. Υπάρχουν δύο μέθοδοι: η μηχανική μάθηση και η κριτική μάθηση».

Θα θέλατε να μας εξηγήσετε τη διαφορά;

«Η μηχανική μάθηση οδηγεί απλώς σε στείρα αποστήθιση. Η κριτική μάθηση, αντίθετα, είναι ενεργητική: ο φοιτητής επεξεργάζεται, ερμηνεύει, συνδέει και αφομοιώνει τη γνώση. Μόνο έτσι μπορεί να την εφαρμόσει σε πραγματικές καταστάσεις. Επίσης η βαθύτερη κατανόηση της ύλης χρειάζεται και “δημιουργική” αμφισβήτηση. Για παράδειγμα, διαβάζει κάποιος τον ορισμό του ιδανικού αερίου, ως να είναι θέσφατο (δηλαδή θεωρεί ότι έχει απόλυτη ισχύ). Ας αναρωτηθεί, ο κορεσμένος υδρατμός είναι ιδανικό αέριο;»

Με βάση την εμπειρία σας, ποιος είναι ο πιο αποτελεσματικός χρόνος μελέτης;

«Ο καταλληλότερος χρόνος μελέτης είναι εκείνος που δεν προκαλεί πνευματική κόπωση και επιτρέπει σταθερή αφομοίωση της ύλης. Μια πρακτική μέθοδος είναι η εστιασμένη μελέτη σε μικρά διαστήματα, για παράδειγμα 30 λεπτά μελέτη και 10 λεπτά διάλειμμα. Κάθε φοιτητής μπορεί να προσαρμόσει τη διάρκεια των διαστημάτων (μελέτης και διαλείμματος) ανάλογα με τις ανάγκες του».

Και όταν προκύπτουν απορίες;

«Υπάρχουν τρεις βασικοί δρόμοι:

Άμεση επικοινωνία με τον καθηγητή,
Συζητήσεις με συμφοιτητές και
Χρήση πρόσθετου εκπαιδευτικού υλικού.

Πολλοί φοιτητές δεν αξιοποιούν αυτές τις δυνατότητες και αφήνουν απορίες ανεπίλυτες, γεγονός που δυσκολεύει την κατανόηση της ύλης».

Υπάρχει και το θέμα των προαπαιτούμενων μαθημάτων. Πόσο σημαντικό είναι;

«Στις θετικές και τεχνολογικές επιστήμες (και όχι μόνο) τα μαθήματα είναι αλληλένδετα. Εάν ο φοιτητής παραμερίσει τα προαπαιτούμενα, δυσκολεύεται αργότερα στα προχωρημένα μαθήματα, με αποτέλεσμα τη μείωση της ποιότητας των σπουδών του».

Ποια είναι η γνώμη σας για τη χρήση πολλαπλών συγγραμμάτων από τους φοιτητές; Συμβάλει αυτό στην ποιοτική γνώση;

«Πιστεύω ότι η χρήση πολλαπλών συγγραμμάτων είναι όχι μόνο χρήσιμη, αλλά συχνά απαραίτητη. Κανένα σύγγραμμα δεν μπορεί να καλύψει πλήρως μια δεδομένη επιστημονική περιοχή. Η μελέτη περισσότερων συναφών συγγραμμάτων προσφέρει πολλαπλές οπτικές και διαφορετικούς τρόπους εξήγησης, πιο βαθιά κατανόηση της ύλης και ενίσχυση της κριτικής σκέψης. Ο φοιτητής που χρησιμοποιεί πολλαπλή βιβλιογραφία έχει τη δυνατότητα να συγκρίνει επιχειρήματα, μεθοδολογίες και επίπεδα ανάλυσης, και, προφανώς, καλύπτει πιθανά κενά που υπάρχουν στο βασικό σύγγραμμα του μαθήματος.

Όμως, εκτός από την πολλαπλή βιβλιογραφία, ένα εξαιρετικό εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει τη μάθηση είναι το διαδίκτυο (internet), το οποίο παρέχει άμεση πρόσβαση σε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών και γνώσεων, που υπάρχουν σε ψηφιακές εγκυκλοπαίδειες, διεθνείς βιβλιοθήκες και τράπεζες δεδομένων. Ωστόσο, παρά τα πλεονεκτήματα του διαδικτύου στον τομέα της πληροφόρησης, η χρήση του σε ορισμένες περιπτώσεις εγκυμονεί κινδύνους. Για παράδειγμα, ενδέχεται ο χρήστης του διαδικτύου να συναντήσει ιστοσελίδες με ανακριβείς ή ψευδείς πληροφορίες (“σκουπίδια”), που δημοσιεύονται είτε λόγω ημιμάθειας ή ακόμη και δόλου. Για τον λόγο αυτό, ο φοιτητής πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός και επιφυλακτικός για την αξιοπιστία μιας ιστοσελίδας, πριν δώσει βάρος σε όσα έχουν γραφτεί σε αυτήν».

Η 3^η Φάση είναι η εφαρμογή της γνώσης. Πώς λειτουργεί αυτή;

«Σε αυτή τη φάση ο φοιτητής είναι ταυτόχρονα φορέας και αποδέκτης της γνώσης. Πρέπει να εφαρμόσει τις γνώσεις που απέκτησε στις δύο προηγούμενες φάσεις, λύνοντας σχετικά προβλήματα και απαντώντας σε θέματα κρίσης που περιέχονται στα αντίστοιχα συγγράμματα. Η απλή απομνημόνευση λυμένων ασκήσεων δεν οδηγεί σε επιστημονική σκέψη, μόνο η κατανόηση της διαδικασίας επίλυσης δημιουργεί πραγματική γνώση».

Ποια είναι, τελικά, η αξία της απόκτησης ποιοτικής γνώσης;

«Η αποκτώμενη ποιοτική γνώση αναβαθμίζει τον τρόπο σκέψης. Ενισχύει την κριτική ικανότητα, επιτρέπει την τεκμηρίωση των απόψεων και ενδυναμώνει τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων. Η σχέση είναι αμφίδρομη: η ποιοτική γνώση καλλιεργεί την κριτική σκέψη, και η κριτική σκέψη απαιτεί ποιοτική γνώση. Η μηχανική αποστήθιση, αντίθετα, στερεί τον φοιτητή από αυτή την πνευματική δυνατότητα».

Με ποιον τρόπο μπορεί να διατηρηθεί η ποιοτική γνώση στον χρόνο;

«Η γνώση είναι πράγματι ένα “ευπαθές προϊόν”. Χωρίς συστηματική επανάληψη, μειώνεται με τον χρόνο. Η αποτελεσματική διατήρηση της γνώσης επιτυγχάνεται μέσω τακτικής και κατανεμημένης στον χρόνο επανάληψη της ύλης. Έχει διαπιστωθεί ότι η μάθηση που κατανέμεται σε μικρότερα αλλά επαναλαμβανόμενα χρονικά διαστήματα, διατηρείται πολύ περισσότερο από την εντατική μελέτη της ύλης λίγο πριν την εξέταση».

Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αποτελέσει εργαλείο απόκτησης ποιοτικής γνώσης;

«Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του γνωστικού φορτίου, στη διευκρίνιση δύσκολων εννοιών ή στην παροχή παραδειγμάτων που ίσως δεν προσφέρει το σύγγραμμα. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι η συστηματική εξάρτηση από την ΤΝ μπορεί να ενισχύσει γνωστικές αδράνειες, να μειώσει την κριτική σκέψη και να περιορίσει την ικανότητα του φοιτητή να μαθαίνει αυτόνομα. Συμπερασματικά, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την ποιοτική γνώση μόνο όταν χρησιμοποιείται υποστηρικτικά και όχι ως “υποκατάστατο σκέψης”».

Ποια θα θεωρούσατε τη χρυσή τομή μεταξύ παραδοσιακής μάθησης και μάθησης με τεχνητή νοημοσύνη;

«Η χρυσή τομή βρίσκεται στη συνδυαστική μάθηση. Ο φοιτητής πρέπει να καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την επιμονή στην επίλυση προβλημάτων και την ικανότητα να χειρίζεται το επιστημονικό υλικό μόνος του. Σε αυτό το πλαίσιο, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο διευκρίνισης, ενισχυτής της επανάληψης και “συνοδηγός” στην επίλυση δύσκολων ζητημάτων, όχι όμως ως αυτόματος “παροχέας” απαντήσεων. Αντίστοιχα, στόχος του καθηγητή είναι να υποστηρίξει τον ρόλο του Πανεπιστημίου να αναπτύξει επιστήμονες με αυτονομία σκέψης και όχι χρήστες που βασίζονται σε μια μηχανή για να κατανοήσουν τη γνώση, την οποία οι ίδιοι δεν έχουν κατακτήσει».

Και μια τελευταία ερώτηση. Τι σημαίνει κριτική σκέψη στην πράξη;

Η κριτική σκέψη είναι σύνθετη γνωστική λειτουργία. Ο νους επεξεργάζεται δεδομένα, εφαρμόζει λογικούς συλλογισμούς και καταλήγει σε τεκμηριωμένα συμπεράσματα. Δεν αναπτύσσεται στον ίδιο βαθμό για όλους, επειδή κάθε άτομο έχει διαφορετικά βιώματα και νοητικά χαρακτηριστικά. Ωστόσο, η καλλιέργεια της είναι αναγκαία τόσο για την επιστημονική κατάρτιση, όσο και για την προσωπική εξέλιξη του ατόμου».